Từ ngày 01/01/2026, Luật số 77/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả chính thức có hiệu lực. Với nhiều doanh nghiệp sản xuất, phản ứng đầu tiên có thể là rà soát hồ sơ, biểu mẫu và trách nhiệm báo cáo. Đó là việc cần thiết, nhưng nếu chỉ dừng ở mục tiêu “đủ để tuân thủ”, doanh nghiệp có thể bỏ qua giá trị lớn hơn: biến dữ liệu năng lượng thành công cụ giảm chi phí vận hành.
Quản lý năng lượng hiệu quả không bắt đầu bằng việc mua thêm thiết bị hoặc lắp đặt ngay điện mặt trời và hệ thống lưu trữ. Điểm khởi đầu hợp lý là xác định phạm vi áp dụng, hiểu nhà máy đang tiêu thụ năng lượng ở đâu, nhận diện phần hao phí và lựa chọn giải pháp theo dữ liệu thực tế.
Luật năng lượng 2026 thay đổi điều gì trong cách doanh nghiệp quản lý năng lượng?
Luật số 77/2025/QH15 được Quốc hội ban hành ngày 18/06/2025 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Tiếp đó, Nghị định số 30/2026/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn việc tổ chức thực hiện.
Khung pháp lý mới đề cập đến quản lý và giám sát sử dụng năng lượng, cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm, hoạt động kiểm toán năng lượng, dán nhãn năng lượng, thiết bị hiệu suất cao, tổ chức dịch vụ năng lượng, cơ chế hỗ trợ và công tác kiểm tra. Điều này cho thấy sử dụng năng lượng hiệu quả đang được tiếp cận như một hoạt động quản trị có hệ thống, thay vì chỉ là phong trào tiết kiệm điện.
Tuy nhiên, không phải mọi doanh nghiệp đều có nghĩa vụ giống nhau. Trách nhiệm cụ thể phụ thuộc vào loại hình cơ sở, mức tiêu thụ, việc có thuộc danh sách cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm hay không và các văn bản chuyên ngành liên quan. Doanh nghiệp cần đối chiếu tình trạng thực tế của mình thay vì áp dụng một checklist chung cho tất cả nhà máy.
Nếu chỉ xem đây là bài toán tuân thủ, doanh nghiệp có thể bỏ lỡ điều gì?
Theo thông tin do Bộ Công Thương công bố, ngành công nghiệp chiếm hơn 50% tổng tiêu thụ năng lượng toàn quốc và còn tiềm năng tiết kiệm khoảng 20–30%. Đây là ước tính ở quy mô ngành, không phải mức tiết kiệm mặc định cho từng nhà máy. Dù vậy, con số cho thấy chi phí năng lượng vẫn là một dư địa cải thiện đáng kể đối với hoạt động sản xuất.
Nếu việc tuân thủ chỉ được giao cho một bộ phận hoàn thiện báo cáo vào cuối kỳ, doanh nghiệp có thể gặp ba vấn đề:
- Số liệu được tổng hợp nhưng không giúp xác định khu vực hoặc thiết bị đang tiêu thụ bất thường.
- Kiểm toán năng lượng trở thành một báo cáo độc lập, không được chuyển thành danh mục dự án có người phụ trách và thời hạn thực hiện.
- Các quyết định mua thiết bị vẫn dựa chủ yếu trên giá đầu tư ban đầu, chưa tính chi phí điện, bảo trì và vòng đời vận hành.
Khi đó, doanh nghiệp có thể hoàn thành một phần nghĩa vụ hành chính nhưng chưa giảm được chi phí trên mỗi đơn vị sản phẩm.
Tuân thủ và tiết kiệm chi phí không phải hai lựa chọn đối lập
Cùng một hoạt động có thể chỉ tạo ra hồ sơ hoặc trở thành công cụ quản trị, tùy vào cách doanh nghiệp tổ chức thực hiện.
| Hoạt động | Nếu chỉ để tuân thủ | Nếu hướng đến tạo giá trị |
|---|---|---|
| Thu thập dữ liệu | Tổng hợp số liệu cuối kỳ | Theo dõi xu hướng, suất tiêu hao và bất thường |
| Kiểm toán năng lượng | Hoàn thành một báo cáo | Xây dựng danh mục giải pháp theo mức đầu tư và tác động |
| Người quản lý năng lượng | Có chức danh trên hồ sơ | Có trách nhiệm, chỉ tiêu và quyền phối hợp giữa các bộ phận |
| Lựa chọn thiết bị | Đáp ứng yêu cầu tối thiểu | Đánh giá hiệu suất và chi phí vòng đời |
| Solar, BESS hoặc EMS | Đầu tư theo xu hướng | Tính toán theo phụ tải, mục tiêu vận hành và điều kiện kỹ thuật |
Cách tiếp cận thứ hai không phủ nhận yêu cầu pháp lý. Ngược lại, dữ liệu được chuẩn hóa để tuân thủ có thể trở thành nền tảng để doanh nghiệp ra quyết định đầu tư tốt hơn.
Doanh nghiệp nên bắt đầu từ đâu?
1. Xác định đúng phạm vi áp dụng
Doanh nghiệp cần xác định cơ sở của mình có thuộc nhóm sử dụng năng lượng trọng điểm hay phát sinh các nghĩa vụ chuyên biệt về kế hoạch, báo cáo, quản lý và kiểm toán năng lượng hay không. Việc này nên dựa trên số liệu tiêu thụ đã được quy đổi và văn bản đang có hiệu lực, không chỉ dựa trên quy mô mặt bằng hoặc công suất thiết kế.
2. Xây dựng đường cơ sở năng lượng
Hóa đơn điện cho biết tổng chi phí nhưng chưa giải thích vì sao chi phí tăng hoặc giảm. Doanh nghiệp nên kết hợp số liệu năng lượng với sản lượng, giờ vận hành, thời tiết, ca sản xuất và những thay đổi của dây chuyền. Đường cơ sở giúp phân biệt mức tăng do sản xuất nhiều hơn với mức tăng do hiệu suất suy giảm.
3. Tách các nhóm phụ tải chính
Một công tơ tổng thường không đủ để xác định điểm hao phí. Tùy loại hình sản xuất, doanh nghiệp có thể cần theo dõi riêng dây chuyền, HVAC, khí nén, hệ thống lạnh, bơm, quạt, chiếu sáng, lò hơi hoặc khu vực phụ trợ. Mức độ đo đếm nên phù hợp với giá trị quyết định mà dữ liệu mang lại; không cần lắp cảm biến cho mọi thiết bị nếu không có mục tiêu sử dụng rõ ràng.
4. Xử lý giải pháp ít hoặc không cần vốn trước
Nhiều cơ hội đến từ lịch vận hành, nhiệt độ cài đặt, rò rỉ khí nén, vệ sinh thiết bị trao đổi nhiệt, bảo trì động cơ, điều khiển tải và quy trình tắt máy. Những giải pháp này thường dễ thử nghiệm, dễ đo kết quả và giúp doanh nghiệp xây dựng niềm tin trước khi phê duyệt dự án lớn.
5. Chỉ đầu tư khi đã có dữ liệu và mục tiêu
Động cơ hiệu suất cao, biến tần, hệ thống điều khiển, cải tạo HVAC, điện mặt trời mái nhà, BESS hoặc EMS đều có thể mang lại giá trị trong điều kiện phù hợp. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào phụ tải, thời gian vận hành, biểu giá, tình trạng thiết bị, phương án bảo trì và khả năng tích hợp với hệ thống hiện hữu.
Đặc biệt, Luật năng lượng 2026 không nên được diễn giải thành yêu cầu mọi nhà máy phải lắp điện mặt trời hoặc BESS. Doanh nghiệp có thể tham khảo thêm bài phân tích khi nào điện mặt trời kết hợp BESS đáng đầu tư và các lưu ý về thiết kế điện mặt trời mái nhà xưởng.
Ba tầng giải pháp để giảm chi phí năng lượng
Tầng 1: Vận hành và bảo trì
Điều chỉnh lịch chạy, loại bỏ chế độ chờ không cần thiết, xử lý rò rỉ, bảo trì thiết bị và đào tạo người vận hành. Đây là nhóm giải pháp nên được xem xét đầu tiên vì giúp tạo kết quả ban đầu mà không làm thay đổi lớn hệ thống.
Tầng 2: Cải tạo có mục tiêu
Thay thiết bị kém hiệu suất, bổ sung biến tần, tối ưu hệ thống lạnh và khí nén, cải tạo lớp vỏ công trình hoặc tự động hóa điều khiển. Mỗi hạng mục cần có đường cơ sở, phương pháp đo lường và kế hoạch thi công hạn chế gián đoạn sản xuất.
Tầng 3: Đầu tư chiến lược
Solar, BESS, EMS hoặc cải tạo tổng thể có thể được xem xét khi doanh nghiệp đã hiểu rõ phụ tải và có mục tiêu dài hạn về chi phí, công suất, phát thải hoặc khả năng dự phòng. Không nên sử dụng một thời gian hoàn vốn chung cho mọi nhà máy.
Nhà máy mới và nhà máy đang hoạt động cần cách tiếp cận khác nhau
Đối với nhà máy mới, quản lý năng lượng nên được đưa vào nhiệm vụ thiết kế. Các nội dung cần cân nhắc gồm sơ đồ đo đếm, khả năng kết nối dữ liệu, hiệu suất thiết bị, không gian kỹ thuật, điều kiện bảo trì, tiêu chí commissioning và hồ sơ bàn giao. Chuẩn bị từ đầu thường linh hoạt hơn so với bổ sung sau khi nhà máy đã vận hành.
Đối với nhà máy hiện hữu, ưu tiên đầu tiên là khảo sát và đo lường. Phương án cải tạo nên được chia giai đoạn theo thời gian dừng máy, khu vực thi công, yêu cầu an toàn và khả năng hoàn trả hệ thống. Bài viết cải tạo nhà xưởng đang hoạt động mà không làm gián đoạn sản xuất cung cấp thêm các nguyên tắc tổ chức thi công liên quan.
Lộ trình 90 ngày: Từ tuân thủ đến kế hoạch tiết kiệm chi phí
30 ngày đầu: Xác định hiện trạng
- Đối chiếu phạm vi và nghĩa vụ áp dụng.
- Thu thập hóa đơn, sản lượng, giờ vận hành và sơ đồ hệ thống.
- Xác định người phụ trách và cơ chế phối hợp giữa kỹ thuật, sản xuất, tài chính và mua hàng.
Ngày 31–60: Đo lường và phân tích
- Xác định các nhóm phụ tải lớn.
- Kiểm tra bất thường giữa tiêu thụ năng lượng và sản lượng.
- Khảo sát tình trạng thiết bị và điều kiện vận hành.
- Lập danh sách giải pháp không vốn, ít vốn và cần đầu tư.
Ngày 61–90: Chuyển thành chương trình thực hiện
- Chọn các giải pháp ưu tiên và người chịu trách nhiệm.
- Xác định chỉ số trước và sau khi thực hiện.
- Đánh giá ảnh hưởng đến sản xuất, an toàn và bảo trì.
- Lập kế hoạch vốn và thời điểm triển khai phù hợp.
Năm sai lầm doanh nghiệp nên tránh
- Cho rằng mọi nhà máy đều có cùng nghĩa vụ pháp lý.
- Mua công nghệ trước khi có dữ liệu phụ tải và mục tiêu vận hành.
- Chỉ theo dõi hóa đơn tổng mà không liên hệ với sản lượng.
- Giao trách nhiệm tiết kiệm năng lượng nhưng không giao quyền phối hợp và chỉ tiêu.
- Tách quản lý năng lượng khỏi thiết kế, bảo trì, mua sắm và kế hoạch mở rộng nhà máy.
DATA Cons có thể hỗ trợ ở giai đoạn nào?
Trong các dự án xây mới hoặc cải tạo nhà máy, DATA Cons có thể phối hợp khảo sát hiện trạng công trình và hệ thống kỹ thuật; rà soát yêu cầu thiết kế; lập phương án cải tạo; thiết kế, thi công và tích hợp các giải pháp kỹ thuật phù hợp. Với Solar và BESS, phương án cần được đánh giá theo kết cấu, hệ thống điện, phụ tải, mục tiêu vận hành và yêu cầu an toàn của từng dự án.
Khi doanh nghiệp phát sinh nghĩa vụ kiểm toán năng lượng theo quy định, hoạt động kiểm toán cần được thực hiện bởi tổ chức đáp ứng điều kiện pháp luật. DATA Cons không thay thế chức năng pháp lý của đơn vị kiểm toán nếu chưa có hồ sơ năng lực tương ứng được xác nhận.
Kết luận
Luật năng lượng 2026 đặt ra yêu cầu quản lý chặt chẽ hơn, nhưng tuân thủ không nhất thiết chỉ làm tăng khối lượng hồ sơ. Nếu doanh nghiệp xây dựng được đường cơ sở, hệ thống đo đếm phù hợp và danh mục giải pháp có thứ tự ưu tiên, cùng một nguồn dữ liệu có thể phục vụ đồng thời cho báo cáo, kiểm soát chi phí, kế hoạch đầu tư và mục tiêu giảm phát thải.
Điều quan trọng không phải là đầu tư công nghệ nào trước, mà là xác định đúng vấn đề cần giải quyết. Doanh nghiệp có thể trao đổi với DATA Cons về hiện trạng nhà máy và nhu cầu thiết kế hoặc cải tạo hệ thống kỹ thuật trước khi xây dựng phương án chi tiết.
Lưu ý: Bài viết mang tính tham khảo chung, không thay thế ý kiến pháp lý hoặc kết luận kiểm toán năng lượng cho một cơ sở cụ thể.
